تا دو دهه پیش، برنامهریزی جراحی فک با مدل گچی، خطکش و کاغذ کالک انجام میشد. جراح روی عکس سفالومتری خط میکشید، مدلهای گچی را میبرید و روی آرتیکولاتور جابهجا میکرد. این روش کار میکرد، اما محدودیتهای آشکاری داشت: دوبعدی بود، خطای انباشته داشت و در موارد نامتقارن بهسختی قابل اتکا بود.
امروز همان کار روی رایانه و در فضای سهبعدی انجام میشود.
مراحل برنامهریزی دیجیتال
۱. جمعآوری داده. سیتیاسکن مخروطی (CBCT) از جمجمه، اسکن نوری دندانها، و در بسیاری موارد اسکن سهبعدی سطح صورت.
۲. ساخت مدل ترکیبی. دادههای استخوانی، دندانی و بافت نرم روی هم منطبق میشوند تا یک مدل کامل بیمار ساخته شود. دقت اسکن سطح صورت خود موضوع پژوهش است؛ مقایسه اسکنرهای همراه و ثابت در مطالعهای اختصاصی انجام شده است (خلاصه فارسی) و کاربرد اسکنرهای همراه در جراحی فک و صورت نیز بررسی شده است (خلاصه فارسی).
۳. شبیهسازی جراحی. برشهای استخوانی روی مدل مجازی انجام و قطعات به موقعیت هدف منتقل میشوند. تقارن، رابطه دندانی و مسیر عصب همزمان بررسی میشود.
۴. ساخت گاید و اسپلینت. گایدهای برش و اسپلینتهای موقعیتدهی با چاپ سهبعدی ساخته میشوند. این قطعات تنها روی استخوان همان بیمار در یک وضعیت مینشینند و طرح مجازی را عیناً به اتاق عمل منتقل میکنند.
۵. اجرا و ارزیابی. پس از عمل، تصویربرداری کنترلی با طرح اولیه مقایسه میشود تا دقت اجرا سنجیده شود.
کجا بیشترین ارزش را دارد؟
بازسازی فک با فلپ استخوانی
مهمترین کاربرد. طراحی زوایای برش استخوان اهدایی برای بازسازی قوس فک، کاری است که با چشم و بهصورت دستی بسیار دشوار است. یک کارآزمایی بالینی تصادفیشده روش رایانهای را با روش سنتی در بازسازی فک پایین مقایسه کرده است (خلاصه فارسی). دقت نتیجه با دو نوع استخوان اهدایی نیز اندازهگیری شده است (خلاصه فارسی).
عدم تقارنهای پیچیده صورت
جایی که تحلیل دوبعدی کافی نیست و باید هر قطعه در سه محور جابهجا شود.
بازسازی گونه و حدقه
بازسازی استخوان گونه با کمک رایانه در مطالعه اختصاصی بررسی شده است (خلاصه فارسی).
برنامهریزی محل دهنده
تعیین اینکه دقیقاً کدام بخش از استخوان لگن یا فیبولا برداشته شود و عروق آن کجا قرار دارند (آناتومی اختصاصی بیمار در فلپ ایلیاک).
آنچه فناوری انجام نمیدهد
اینجا باید صادق بود. برنامهریزی دیجیتال:
- جای تجربه جراح را نمیگیرد. طرح مجازی فقط بهاندازه قضاوت بالینی کسی که آن را میسازد خوب است.
- نتیجه را تضمین نمیکند. بافت نرم، ترمیم زخم و پاسخ فردی بیمار قابل برنامهریزی نیستند.
- شبیهسازی ظاهر صورت پیشبینی است، نه قول. دقت آن در نواحی مختلف صورت متفاوت است (تغییرات بافت نرم پس از جراحی فک).
- در همه موارد ضروری نیست. در جراحیهای متقارن و ساده، روش سنتی نتیجهای قابل قبول میدهد و افزودن هزینه توجیه بالینی ندارد.
هزینه و زمان
برنامهریزی دیجیتال هزینه اضافه دارد (نرمافزار، طراحی، چاپ گاید) و چند روز تا چند هفته به مرحله آمادهسازی اضافه میکند. در مقابل، معمولاً زمان عمل را کاهش میدهد. ارزیابی اینکه این هزینه برای یک بیمار خاص توجیه دارد یا نه، بخشی از گفتوگوی پیش از عمل است (هزینه جراحی فک).
پرسشهایی که از جراح بپرسید
- آیا برای مورد من برنامهریزی دیجیتال ضروری است یا اختیاری؟
- طرح مجازی را چه کسی میسازد؟ خود جراح یا شرکت بیرونی؟
- آیا میتوانم طرح و شبیهسازی را پیش از عمل ببینم؟
- اگر در حین عمل شرایط با طرح متفاوت بود، برنامه جایگزین چیست؟
منابع علمی
- کارآزمایی تصادفیشده بازسازی فک پایین با کمک رایانه — خلاصه فارسی
- دقت بازسازی رایانهای با استخوان ایلیاک در برابر فیبولا — خلاصه فارسی
- دقت اسکنرهای سهبعدی همراه و ثابت صورت — خلاصه فارسی
یادآوری: این مطلب با هدف اطلاعرسانی نوشته شده و جایگزین معاینه و مشاوره حضوری نیست. تصمیمگیری درباره هر درمانی باید پس از بررسی بالینی، عکسهای رادیوگرافی و شرایط اختصاصی هر فرد انجام شود. نتیجه درمان در افراد مختلف متفاوت است و هیچ نتیجهای تضمین نمیشود.