جراحی دو فک — که در متون تخصصی bimaxillary surgery یا two-jaw surgery نامیده میشود — یعنی جابهجا کردن فک بالا و فک پایین در یک جلسه عمل. برخلاف تصور رایج، این کار «دو برابر جراحی» نیست؛ در بسیاری از موارد دقیقاً روشی است که اجازه میدهد حرکت هر فک کمتر و در نتیجه پایدارتر باشد.
چرا گاهی باید هر دو فک جابهجا شود؟
فرض کنید فک پایین بیمار ۸ میلیمتر جلوتر از موقعیت مطلوب است. دو راه وجود دارد:
۱. فقط فک پایین را ۸ میلیمتر عقب ببریم.
۲. فک بالا را ۴ میلیمتر جلو و فک پایین را ۴ میلیمتر عقب ببریم.
نتیجه از نظر رابطه دندانی یکسان است، اما از نظر بالینی تفاوت دارد. عقب بردن زیاد فک پایین فضای پشت زبان را تنگ میکند و میتواند بر تنفس شبانه اثر بگذارد؛ همچنین کشش زیاد روی عضلات و بافت نرم، احتمال بازگشت (relapse) را بالا میبرد. توزیع حرکت بین دو فک این فشار را تقسیم میکند.
نکته دیگر، زیبایی نیمرخ است. اگر فک بالا هم عقبرفتگی داشته باشد، عقب بردن صرفِ فک پایین صورت را تختتر میکند. مقایسه مستقیم این دو راهبرد در بیماران کلاس III موضوع پژوهشهای اختصاصی بوده است؛ خلاصه فارسی یکی از آنها را میتوانید در مقایسه جلو آوردن فک بالا با عقب بردن فک پایین بخوانید.
چه کسانی کاندیدای جراحی دو فک هستند؟
- ناهنجاری شدید کلاس III با درگیری همزمان کوچکیِ فک بالا و بزرگیِ فک پایین
- اپنبایت اسکلتی که با جابهجایی یک فک اصلاح نمیشود
- عدم تقارن صورت با انحراف خط وسط و شیب صفحه دندانی
- سندرم صورت بلند (long face) با نمایان بودن بیش از حد لثه
- ناهنجاری کلاس II شدید همراه با آپنه انسدادی خواب
- بیماران با شکاف لب و کام که هر دو فک تحت تأثیر رشد ناقص قرار گرفتهاند (جراحی شکاف لب و کام)
در اتاق عمل چه اتفاقی میافتد؟
عمل تحت بیهوشی عمومی و از طریق لوله تنفسی بینی انجام میشود تا دندانها آزاد باشند.
۱. استئوتومی لوفور I روی فک بالا: برش از داخل مخاط بالای دندانها، آزادسازی فک بالا و قرار دادن آن در موقعیت جدید با کمک اسپلینت میانی.
۲. تثبیت فک بالا با چهار پلاک تیتانیومی کوچک.
۳. استئوتومی ساژیتال دوطرفه (BSSO) روی فک پایین: شکافتن کنترلشده استخوان در زاویه فک و حفظ عصب آلوئولار تحتانی داخل قطعه.
۴. تثبیت فک پایین با پیچ یا پلاک.
۵. در صورت نیاز، ژنیوپلاستی برای تنظیم نهایی چانه.
کل عمل معمولاً ۳ تا ۵ ساعت طول میکشد. در موارد پیچیده و نامتقارن، موقعیت هر قطعه پیش از عمل بهصورت مجازی طراحی و گایدهای برش با چاپ سهبعدی ساخته میشود (برنامهریزی دیجیتال جراحی).
نقاهت: هفته به هفته
هفته اول. بیشترین تورم در روز دوم و سوم است و سپس فروکش میکند. کبودی تا حدی طبیعی است. تغذیه کاملاً مایع. کنترل درد معمولاً با مسکنهای خوراکی امکانپذیر است.
هفته دوم تا چهارم. تورم بهطور محسوس کم میشود، اما ناپدید نمیشود. غذای نرم آغاز میشود. بیشتر بیماران در این بازه به کارهای اداری یا تحصیلی سبک بازمیگردند.
ماه دوم تا سوم. جوش خوردن استخوان به حدی میرسد که جویدن تدریجی مجاز شود. ارتودنسی نهایی معمولاً از هفته چهارم تا ششم از سر گرفته میشود.
ماه ششم تا دوازدهم. تورم باقیمانده — بهویژه در ناحیه لب و چانه — کمکم برطرف میشود. شکل نهایی صورت را نباید زودتر از حدود شش ماه قضاوت کرد.
جزئیات کامل تغذیه، بهداشت دهان و علائم هشدار در راهنمای دوره نقاهت آمده است.
چه چیزی تغییر میکند و چه چیزی نه؟
پاسخ بافت نرم به جابهجایی استخوان نسبت ثابتی ندارد و بسته به ناحیه صورت و نوع حرکت فرق میکند. برای مثال، در جلو آوردن فک بالا، حرکت نوک بینی و لب بالا با حرکت استخوان زیرین نسبت مستقیم اما نه صددرصدی دارد. این موضوع در پژوهشهای اندازهگیری بافت نرم بررسی شده است (اثر جلو آوردن فک بالا بر بافت نرم).
آنچه معمولاً تغییر میکند: رابطه دندانی، خط لبخند، برجستگی گونه و چانه، زاویه گردن-چانه، و در بسیاری موارد کیفیت تنفس شبانه.
آنچه تغییر نمیکند: ساختار بینی (مگر با جراحی همزمان)، ضخامت پوست، و ویژگیهای ژنتیکی چهره.
هزینه و مدتزمان
هزینه جراحی دو فک به تعداد استئوتومیها، نیاز به برنامهریزی دیجیتال، مدت بستری و بیمارستان محل انجام عمل بستگی دارد. عوامل مؤثر بر هزینه در مقاله هزینه جراحی فک توضیح داده شده است. توصیه میشود پیش از تصمیمگیری، برآورد کتبی و تفکیکشده دریافت کنید.
منابع علمی
- مقایسه جلو آوردن فک بالا و عقب بردن فک پایین در بیماران کلاس III — خلاصه فارسی
- تغییرات بافت نرم پس از جلو آوردن فک بالا — خلاصه فارسی
- American Association of Oral and Maxillofacial Surgeons — Corrective Jaw Surgery: aaoms.org
یادآوری: این مطلب با هدف اطلاعرسانی نوشته شده و جایگزین معاینه و مشاوره حضوری نیست. تصمیمگیری درباره هر درمانی باید پس از بررسی بالینی، عکسهای رادیوگرافی و شرایط اختصاصی هر فرد انجام شود. نتیجه درمان در افراد مختلف متفاوت است و هیچ نتیجهای تضمین نمیشود.