اختلال مفصل گیجگاهی‌فکی (TMJ) چیست؟
مفصل گیجگاهی‌فکی، مفصلی است که فک پایین را به استخوان گیجگاهی جمجمه — درست جلوی گوش — متصل می‌کند. این مفصل در هر بار صحبت کردن، جویدن و خمیازه کشیدن حرکت می‌کند و به همین دلیل یکی از پرکارترین مفاصل بدن است.
شایع‌ترین نشانه‌های اختلال این مفصل عبارت‌اند از:
- درد یا احساس فشار در ناحیه جلوی گوش، فک یا شقیقه
- صدای کلیک، تق‌تق یا سایش هنگام باز و بسته کردن دهان
- محدودیت در باز شدن دهان یا انحراف فک به یک سمت
- قفل شدن موقت فک در حالت باز یا بسته
- سردردهای تنشی و درد گردن همراه با درد فک
علل شایع
- دندان‌قروچه و فشردن دندان‌ها (براکسیسم): شایع‌ترین علت؛ اغلب در خواب و بدون اطلاع فرد رخ می‌دهد.
- جابه‌جایی یا آسیب دیسک مفصلی: دیسک غضروفی داخل مفصل از جای خود خارج می‌شود.
- آرتروز مفصل فک: ساییدگی غضروف مفصل، معمولاً در سنین بالاتر.
- ضربه به فک و صورت: تصادف یا آسیب ورزشی.
- ناهنجاری بایت و مشکلات اسکلتی فک: توزیع نامتعارف فشار روی مفصل.
- استرس و عادات روزمره: جویدن ناخن، جویدن یک‌طرفه غذا و وضعیت‌های نامناسب گردن.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر درد فک بیش از چند هفته ادامه دارد، باز شدن دهان محدود شده، فک قفل می‌کند یا تغییر ناگهانی در نحوه روی‌هم قرار گرفتن دندان‌ها حس می‌کنید، ارزیابی تخصصی لازم است. تشخیص زودهنگام معمولاً به معنی درمان ساده‌تر است.
تشخیص چگونه انجام می‌شود؟
تشخیص با معاینه بالینی شروع می‌شود: بررسی دامنه حرکت فک، لمس عضلات جونده و مفصل، و شنیدن شرح حال دقیق بیمار. در صورت نیاز، تصویربرداری تکمیلی درخواست می‌شود — معمولاً MRI برای بررسی دیسک و بافت نرم، و سی‌تی‌اسکن مخروطی (CBCT) برای بررسی ساختار استخوانی مفصل.
نردبان درمان: از ساده به تخصصی
نکته مهم: بیشتر بیماران مبتلا به اختلال مفصل فک به جراحی نیاز ندارند و با درمان‌های محافظه‌کارانه بهبود می‌یابند. جراحی فقط برای موارد خاص و پس از شکست درمان‌های ساده‌تر مطرح می‌شود.
۱. آموزش و اصلاح عادات
رژیم غذایی نرم در دوره حاد، کمپرس گرم یا سرد، پرهیز از باز کردن بیش‌ازحد دهان و کنترل استرس.
۲. فیزیوتراپی و تمرینات فک
تمرینات کششی و تقویتی عضلات جونده زیر نظر متخصص.
۳. اسپلینت و نایت‌گارد
پلاک‌های دهانی که فشار روی مفصل را کاهش می‌دهند؛ به‌ویژه در بیماران دچار دندان‌قروچه.
۴. دارودرمانی
داروهای ضدالتهاب و در مواردی شل‌کننده‌های عضلانی — فقط با تجویز پزشک.
۵. اقدامات کم‌تهاجمی
شست‌وشوی مفصل (آرتروسنتز) یا آرتروسکوپی در موارد منتخبی که به درمان‌های بالا پاسخ نداده‌اند.
۶. جراحی باز مفصل
فقط در موارد محدود: تومور، چسبندگی شدید (آنکیلوز)، آسیب ساختاری جدی یا شکست همه روش‌های قبلی.
مسیر درمان در کلینیک
- مشاوره و معاینه تخصصی
- تصویربرداری در صورت نیاز بالینی
- شروع از ساده‌ترین درمان مؤثر و پیگیری پاسخ
- ارتقا به روش بعدی فقط در صورت لزوم
برای آشنایی بیشتر با جزئیات علمی این موضوع، راهنمای اختلالات مفصل فکی را بخوانید. اگر علائم بالا را دارید، می‌توانید برای ارزیابی تخصصی درخواست مشاوره ثبت کنید یا پاسخ پرسش‌های رایج را در صفحه سوالات متداول ببینید.
این مطلب جنبه اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه بالینی نیست. تصمیم‌گیری درباره هر درمانی باید پس از بررسی حضوری و شرایط اختصاصی هر فرد انجام شود.