آسیبهای فک و صورت در تصادفات، سقوط، حوادث ورزشی و درگیری رخ میدهند. تفاوت این ناحیه با سایر بخشهای بدن در این است که استخوانهای صورت همزمان عملکرد (جویدن، بینایی، تنفس) و ظاهر را تعیین میکنند؛ بنابراین ترمیم باید هر دو را در نظر بگیرد.
چه زمانی باید فوراً مراجعه کرد؟
مراجعه فوری به اورژانس در این موارد ضروری است:
- مشکل تنفسی یا احساس گرفتگی راه هوایی
- خونریزی کنترلنشده
- دوبینی یا کاهش بینایی
- بیحسی گونه، لب یا لثه پس از ضربه
- ناتوانی در بستن دهان یا احساس اینکه دندانها دیگر درست روی هم نمیآیند — این نشانه کلیدی شکستگی فک است
- کاهش سطح هوشیاری، استفراغ مکرر یا ترشح شفاف از بینی یا گوش (احتمال آسیب داخل جمجمه)
انواع شایع
شکستگی فک پایین
شایعترین شکستگی فک و صورت. اغلب در دو نقطه رخ میدهد، چون فک پایین قوسی بسته است. نشانهها: درد هنگام باز کردن دهان، تغییر اکلوژن، بیحسی لب پایین، پارگی لثه.
شکستگی کمپلکس گونه (زایگوما)
گونه فرورفته، بیحسی زیر چشم، محدودیت باز شدن دهان و گاهی دوبینی. اثر روشهای سرد کردن بر تورم پس از جراحی شکستگی گونه در مطالعهای سهبعدی اندازهگیری شده است (خلاصه فارسی).
شکستگی کف حدقه چشم (Blow-out)
ضربه به کره چشم فشار را به کف نازک حدقه منتقل میکند و آن را میشکند. محتویات حدقه میتوانند به سینوس زیر آن فرو بروند و باعث دوبینی و فرورفتگی چشم شوند.
ترمیم معمولاً با قرار دادن مادهای برای بازسازی کف حدقه انجام میشود. استفاده از مواد جذبشونده برای این کار موضوع مطالعه اختصاصی بوده است (خلاصه فارسی). ارزیابی سهبعدی تقارن ناحیه اطراف چشم پس از ترمیم نیز روشی برای سنجش عینی نتیجه است (خلاصه فارسی).
شکستگی فک بالا (لوفور I، II، III)
ناشی از ضربههای پرانرژی. اغلب همراه با آسیبهای دیگر و نیازمند درمان تیمی.
شکستگی بینی
شایعترین شکستگی صورت. اگر انحراف وجود داشته باشد، جااندازی معمولاً در روزهای نخست انجام میشود؛ در غیر این صورت باید تا فروکش تورم صبر کرد.
تشخیص
معاینه بالینی (شامل بررسی اکلوژن، حس پوست صورت، حرکات چشم و باز شدن دهان) بههمراه سیتیاسکن که استاندارد تصویربرداری در تروماي صورت است. رادیوگرافی ساده در بسیاری از شکستگیها کافی نیست.
درمان
درمان غیرجراحی برای شکستگیهای بدون جابهجایی: رژیم نرم، محدود کردن حرکت فک، پایش و در صورت لزوم کشهای راهنما.
درمان جراحی برای شکستگیهای جابهجاشده: جااندازی باز و تثبیت داخلی با پلاک و پیچ تیتانیومی. اصول کار:
۱. بازگرداندن اکلوژن به وضعیت پیش از حادثه — این معیار اصلی موفقیت در شکستگی فک است، نه ظاهر عکس رادیولوژی.
۲. بازسازی ابعاد سهبعدی صورت (ارتفاع، پهنا، برجستگی).
۳. تثبیت پایدار برای امکان تحرک زودهنگام.
۴. استفاده از برشهای پنهان (داخل دهان، داخل پلک، داخل مو) هرجا ممکن باشد.
زمانبندی: بیشتر شکستگیهای صورت در فاصله چند روز تا حدود دو هفته پس از حادثه ترمیم میشوند. تأخیر بیش از حد باعث میشود استخوان در وضعیت نادرست جوش بخورد و اصلاح آن بسیار دشوارتر شود.
دوره بهبودی
- هفته اول: تورم و کبودی حداکثری. سرد کردن ناحیه در روزهای نخست کمککننده است؛ اثر آن بر تورم در مطالعات سهبعدی سنجیده شده است (خلاصه فارسی).
- هفته دوم تا ششم: رژیم نرم، بهداشت دقیق دهان، پرهیز از فین کردن بینی در شکستگیهای میانه صورت.
- ماه دوم تا سوم: بازگشت تدریجی به جویدن عادی و فعالیت. ورزشهای برخوردی معمولاً تا سه ماه ممنوع است.
- بلندمدت: پایش اکلوژن و در صورت نیاز اصلاح ارتودنسی.
عوارض احتمالی
بیحسی ماندگار پوست صورت، عفونت، جوش نخوردن یا جوش خوردن نادرست استخوان، محدودیت باز شدن دهان، اختلال اکلوژن، دوبینی پایدار و نامتقارنی ظاهری. در شکستگیهای شدید با از دست رفتن استخوان، ممکن است در مرحله بعد به بازسازی فک نیاز باشد.
پیشگیری
- بستن کمربند ایمنی و استفاده از کلاه ایمنی استاندارد
- محافظ دهان در ورزشهای برخوردی
- ایمنسازی محیط خانه برای سالمندان (فرش لغزنده، نور کافی، دستگیره حمام)
منابع علمی
- ترمیم شکستگی کف حدقه چشم با ماده جذبشونده — خلاصه فارسی
- ارزیابی سهبعدی عدم تقارن اطراف چشم پس از شکستگی کف حدقه — خلاصه فارسی
- اثر سرد کردن بر تورم پس از جراحی شکستگی فک — خلاصه فارسی
یادآوری: این مطلب با هدف اطلاعرسانی نوشته شده و جایگزین معاینه و مشاوره حضوری نیست. تصمیمگیری درباره هر درمانی باید پس از بررسی بالینی، عکسهای رادیوگرافی و شرایط اختصاصی هر فرد انجام شود. نتیجه درمان در افراد مختلف متفاوت است و هیچ نتیجهای تضمین نمیشود.